SEGO TEMPONG MBOK LEBOH

Mbok Eduk saiki orép dèwèkan (rondo) sakat mari ditinggal mati kang lanang sabené béwén sing, tanggal 12 Mulud 1434 H kepungkur. Ditinggali anak loro’ lanang siji wadon siji, anak lanangé kelas X SMA arané Buwang, wadoné arané Leboh hang magih kelas IX SMP. Mbok Eduk dalu tengah wengi sak wisé sholat hajat ambi wiridan sak bisané mandengi anaké kang turu ring sebelahé yané sholat lail, dadiyo sedilut yané tau mondok, suwi-suwi hing keroso motoné mberebes milei, ènget kang lanang hang wis moléh nyang alam kelanggengan madep Gusti Allah kang nggawè orép, ring njero atiné ngomong: “Wang lan anakisun wadon Leboh... saikei Bapakiro wis hing ono’ wis molèh nyang Gusti kang nggawé orép, hiro kabyèh dadiyo wong kang sholéh lan pintaer supoyo biso njunjung derajaté emak lan bapairo’, ojo dadi wong kang duroko” ; Mbok Eduk terus ndongo :“ Duh Gusti Kang Moho Kuwoso kulo nyuwun dumateng panjenengan Gusti duduhno dalan hang leres kulo lan anak-anak kulo supoyo selamet wonten ndonyo lan akherat, sokanono rejeki hang kathah barokah Gustii Allah Allah Allah ya Rasulullah” : “Washollallahu ‘alaa sayyidina Muhammad wa’alaa aalihi washohbihi, ajma’iin walhamdulillaahi robbil ‘aalamiin, aamiin ya robbal ‘aalamiin “ gedigu iku hang dilakoni Mbok Eduk saben benginék.

Kang Monèk lakiné Mbok Eduk mulo sing ninggali bondo warisan akèh, polaé pegawèani dagang serabudan, dagang paen baén poko’é ngasilaken. Ono usum durèn, manggis, rambutan, poko’é usum wo-wohan paen baén iku hang didagang. Dagangané hang mesti saben dinanék hang sing tau ono asaté gedang. Ring Pasar Songgon kang Monék nggelar dagangané. Tapi serto Kang Monék wis hing ono’ Mbok Eduk hang nggentèni dodolan gedang utowo wo-woan usuman liyané. Gusti Allah kadung arep ngangkat derajaté menungso hing langsung nemu dalan hang énak. Contoné hang dialami Mbok Eduk, bondo lan dodolan wo-woan hang ditinggali lakiné suwi-suwi hing tambyah akèh naming malah sod embuh paran sebabék, dagangan wo-woan biasané ramé hang tukau, saikei hing ramék koyo bengènék. Ujiané Allah nyang Mbok Eduk sakat ditinggal mati hang lanang aboté temenanan. Sangking aboté ngadepi orép soro hang hing biso dinalar. Yo paran dodolan wo-woan hang didasaraken hing pati payau, malah akeh hang podo bosok pungkasanék .... jobrod wéh.
Mbok Eduk wong dasaré tau nyantrei ring pondokan, suwiné yané mondok ambi Pak Kiai tau diwulang masalah agomo bab Aqidah Qodlo Qodar, Ikhtiyar lan Tawakkal. Pak Kiai Dawuh: “Poro santriku kabeh wong orép iku kudu nerimo ing pandum Gusti” ; “wong orép kudu nyambut gawé utowo ngamal”. Mulané dadiyo kendei baén dodolan nerusaken dodolan tinggalane hang lanang terus dilakoni, sholat bengi yo ugo terus dilakoni saben bengi sangking kepinginé biso minteraken anakék, ojo sampek uripe soro koyo yanék. Dalu tengah wengi pas malem Jemuah sak uwise dzikir lan ndongo mageh nganggo rukuk yané ngimpi ditemoni Iyek Anangé hang wis ninggal donyo ngomongi yanék : “ Byéng putunisun siro ojo béngung lan ojo kuwatir”; “ Iman lan sembayangiro hang jejeg lan temenanan” ; “ enggih Nang “ Anangé terus ngomong maning: “ Ojo dodolan wo-woan hiro byèng “ . “ napuwo heh Nang “ eduk takon setengahé heran kok anangé ngomong gedigau. “dodolono liyane baén “ terus Yèk anangé pamit “wis byèng hun nak moléh”. “ nggih Nang “ Mbok Eduk kaget magih nganggo rukuk, jenggirat tangi mlaku nyang ceding wudlu maning terus sholat shubuh.
Masak kanggo sarapan anak-anaké wis dadi kebiasaané mbok Eduk. Jam setengah limo’ Buwang lan Leboh digugai .... sholat sholat wis shubuh. “ Nggih Mak” laré loro mau jenggirat tangi, adus, sholat shubuh terus siap-siap nganggo kelambi seragam sekolah, ambi ngenteni sarapané belajar pelajarane hang arep dipelajari ring sekolahan. Lik byeng kei sarapané wis mateng, sarapono wéh. “ Enggih Mak “ keloronan sarapan sak ananék hang penting wetengé ono isinék. Iwak teri lan sambel terasei sarapan sederhana saben dinanék. Buwang lan Leboh yo hing tahu sambat nyang ema’ék, dasar laré hang taat lan bekti nyang wong tuwèkèk. Jam stengah enem anak-anaké pamit “mak kulo melampah sekolah, pendongané mak” ; “ yo lék byeng ati-ati ring ndalan ojo lali ndongo njaluk selamet“ . “ enggih mak amiin ambi salaman nyang emakék” Serto anaké wis melaku mbok Eduk nyiplang sepidah montoré, nyang pasar ambi nggowo daganganék. Lapak dibokak “Bismillahir Rohmanir Rohiim.... (laris X3) saking kersané Allah” dongané mbok Eduk supoyo dodolané payu. Al hamdulillah dadiyo hithik ono payunék naming yo hing koyo raméné koyo magéh diadepi lakiné bengwèn.

Wis seminggu kepungkur impèn ditemoni Iyèk Anangék hing tau dipikir ambi mbok Eduk. Naming seto mari tahajud, wiridan, yané keturon maning ngimpi ditekani Anangé. Lan isiné impèn hing bido ambi impene hang sabenék. Buru mbok Eduk mikir-mikir pa’en indané yooh artine impènhun ikai ??? Buwang diceluk Lék Wang miniyo tah solong. “ Nggih ènten nopo mak ?” . “ngkésuk Sabtu pelajarané ono hang ulangan tah? ... kadung hing ono’ hiro arep hun jak nang umyahé Pak Yai guruné emak, nggaweka’en surat ijin titipno kancaniro’ enkesuk” . “nggih mak kulo poron” mboten enten ulangan dinten niki mak.
Sabtu esuk adiké wadon wis mari sarapan terus pamitan “ pendongané mak kulo melampah sekolah” . “ yo melakuwo hang ati-atei ojo selaperan myakné selamet lakuniro ring dalan “. Leboh “ enggih mak As salaamu’alaikum Wr. Wb “ . “ Ayo wéh lék melakau myakné hing kawanen gadugé ring konok “ ; “ojo surat-suraté, jakèt lan helmiro myakné selamet “ . Buwang melebu kamar salén celono levi’s jakètan kolét tinggalané tinggalané Bap’ék. Serto Buang metu teko kamaré keroso semendal atiné mbok Eduk weruh anaké wis lancing tanggung hang sagahé hing mbuwang Bap’ék, hing keroso eluhé nètès mberebes milai. “Monggo mpun mak melampah “ . “ yo ayo wéh ... Bismillahi tawakkalnaa ‘alallah laahala walaa quwwata illaa billaahil ‘aliyyul ‘adhiim ... (selamet x3) sangking kersané Allah, laa ilaaha illallah Muhammadur Rosuulullah. Amiin x3 ya robbal ‘aalamiin.

Gadug ring umaé Pak Yai jam setengah songoan gedigau, mbok Eduk uluk salam. “Wa’alaikum salaam” ééé ènten dayoh “ monggo-monggo mbok Aby tasik dluha sampèan rantos kerin, kulo teng wingking kerin. Let sedilut putri Pak Yai ngetoka’en wédang kopi telung cingkir di sosol Pak Yai medal “ Yééé riko Duk ? wis lawas yoh? Hing tau merenék “ . “ nggih Yai .. sak umurané anak kulo nikai’’ ; “ Wis duwanak piro’ ? kok Bapa’é hing dijak ? “ . kerungu pak Yai nyebut Bapa’é hing dijak Eduk meneng motoné ngembung éluh maning nberèbès ring pipinék. Ndeleng Eduk ngéluh motonék Pak Yai meneng ngeningaken roso pikir lan dzikir ambi setengah kagèt : “ Astaghfirullah ... sepuranen hun Duk hang akèh, hunhing weruh”;” Yo talah Duk menungso orép kudu nerimo pandumé Allah, Iman Sabar lan Tawakkal. Inna lillahi wa inna ilaihi rooji’uun”; “ nggih Yai kulo ihlas “ Eduk terus ngaturaken kelepatan lan : “Sowan kulo ngerikai sepindah silaturrahmi, kaléh nyuwun nasehat , tigho nyuwun pendongo saking Yai” Menenga’en pikir lan dzikir ... “sampèk lalai ayo diombikselak adaem” . “ nggih Yai “ Buwang lan ema’ék terus ngombik bareng pak Yai ... “Al ham dulillah” bareng.

“Wong orép ring ndonyo iku Duk kudu nerimo pandum Gusti Allah, paen hang hiro alami hing hiro dèwèk”. “Kulo kudu kepundai Yai ?” Mbok eduk nyelani dawuhé Yai. “ yo gedigi Duk iki pumpung anakiro ono’ gdigi lék “ Hiro anak lanang hang tuwèk yo kudu bekti nyang mmairo’ ojo nggagal dadi laré’ sebab wong bekti nyang wong tuwèk apik pongkasane’, sebaliké wong hang duroko ambi wong tuwèk kedongsang-dongsang uripék. Hiro sekolah hang patheng myakné biso njunjung derajaté emmak lan bapiro’ hang wis moleh ring alam kelanggengan”. “Enggih Yai” meh byarengan Buang lan ema’ék nyauri Pak Yai. Lan kanggo hiro Duk paen hang hiro impèkaen “ omongé sembyahiro iku lakononok “. Mbok Eduk setengaé rodo kagèt njero atiné ngomong “ kok Pak Yai weruh hun ngimpai padahal hung hing cerito” . Pak Yai nerusaken wejangané nyang Mbok Eduk: “uliiro ngelakoni sholat, tahajud, dzikir lan ndongo saben bengei iku Duk ojo sampék pedhot, malah-malah tambaono dzikir Surat Al Ihlas, lan Surat Al Qodr terus ndongo paen baén in Sya Allah dikabuli lan dijogo gudo rencanané hang duwé sejo hang èlèk nyang hiro’ ”. “Enggih Yai kulo ngertos” èdèng Mbok Eduk nyauri. Serto wis rodo suwi lan akèh-akèh Pak Yai ngwani wejangan, Mbok Eduk terus pamitan moléh. “ Yo wis Duk hang atai-atai ring dalan mugo-mugo dodolaniro lancar”. “Amiin”

Malem Ahad Mbok Eduk sak anakék bareng-bareng ndeleng tipei ambi cekikikan. Hang dideleng OVJ yo pantes baén gemuyuné sampèk cekikikan. Serto wis mari buru podo meneng kabyeh. Byangeté meneng kabyeh Mbok Eduk ngomong nyang anak-anakék: “Wang ... Boh In Sya Allah dino Rebo’ embyèn hun hing dodol wo-woan maning” setengah rodo kagyèt anak-anakék “ Napuwo Mak ? ènten nopo’ ? terus ajeng medamel nopo’ ?” . emak terus nyaut : “ Dodolan sego’ ba’én”;” sego tempong “ ; “ yééh ... kulo ndarani ajeng medamel teng luar negerei ojo Mak ndiko tasik enèm kulo wedos Maak “. “ hiing hun hing kepingin nyang luar, dadiyo picis akèh naming hiro kelèlèran hun emoong” . “ yo enggih pun Maak .. diarani nopo Mak warungék ? “ Leboh takon nyang emaék . “ Kelendei kadung hun arani : “ SEGO TEMPONG MBOK LEBOH “ . Buwang ambi gemuyu cekikikan “saé niku Mak” Leboh protès “ kok aranhun hang diengguk kok hing arané kang Buwang baén?” . Mbok Eduk ngerti hang dikarepaken Leboh “ hiro ésén byèmg?” . “ Yo uwis kadung gedigu peseno tulisan utowo bèner tah lék aranék .. warung “ SEGO TEMPONG MBOK LEBOH “ Sakat dino Rebo’ iku mbok Edok mbokak warung Sego Tempong Mbok Leboh sampék saikei ramé langgananék hing tau sepei, sampék kesuwor nyang endi-endei.

Banyuwangi 13 Rejeb 1434 H / 22 Mei 2013
adulc assonggoni

LOKONÉ WONG ORÉP

Udane wis rodo terang, sak mariné sembayang Isya’ kiro-kiro jam woluan hun déwékan mertamu “ Asslaamu’alaikum “ ; “Wa’alaikum salaam” Kang Bodos njawab salam isun. Ring kono ugo ono anake lanang penggarepé muridisun bengén magih sekolah ring SMA..... Adem rasane atai serto dilajoka’en, hun melebu ring kamar tamau, pikiran hang asalè nggerongsang rasané koyo wis nemu padang. Serto let rodo suwé anak penggarepé ngetoka’en widang kopai telung gelas. eLet sedilut maning ono suwarane spidah montor ngarepé umyah mandeg. “Assalaamu’alaikum”, salah sijiné muridé teko merono ; “ Wa ‘alaikum salaam” bareng hang ono ring njero ruangan tamu kompak podo njawab. Dilajoka’en tamu iku mau temokno yo salah siji muridé. “Monggo’ mlebaet .... kebeneran wedang kopiné pas tigo’ nikaei , monggo roh diénum kopinék mumpung tasik anget... kendelan mawon nikai mboten ènten kancanék” omongé Kang Bodos ngasoraken awaké . Hun lan Muridé emèh barengan ngomong : “mboten nopo-nopo’ Kang nikei empun cekap... Kulo saget ketemu sampéan ngèten nikai adeem rasané atei”.
Umyah hang adoh teko raméné kutho Banyuwangi. Adoh teko hang arané keméwahan lan gebyaré donyo, umah hang cilik saiki wis dikeramik bido ambi rongtahun kepungkur; Ukurané kiro-kiro enem lawan songo’. Ono kamar turau akehé loro’, kamar keluarga yo dienggo nonton tipai lan dienggo kamar mangan keluarga pisan; Kamar ngarep hang dienggo nerimo tamau. Umyah hang cilik hang lumayan apik. Tapi masio gedigau hang aran muridé teko merono gentenan baén jarè Kang Bodos. Hang teko merono macem-macem murid hang ditakokaken lan bido-bido keperluanék.
“Monggo’ roh diénum dadiyo mekotan, anu pak gendisé tasék teng ngandap” Kang Bodos mbalèni maning supoyo kopiné podo diombék. Hun ambi muréd iku mau bareng ngiling kopi ring lèpèkan terus let sedilut kopi hun ombék. “ Al hamdulillah “ kopi anget melebu gorokan tambyah padang pikiran lan moto’ adem rasané atèi.
Sak uwisé takon “ dugi nggriyo mawon tah?; mboten jawah tah teng ngriko’; kesehatané keluarga kepundai ; penggawean lan liyo liyanék; terus Kang Bodos mbukak omongé gedigei : “Wong orép néng alam ndonyo’ nikau tan keno kinoyo ngopo”. Kang Bodos mulai cerito’ nyang muridé. Anané Kang Bodos ngomong gedigau, polaé yané ikau asalé bengwèn sak durungé manggon ring kono’ yané lakoné uripé iku soro’. Soroné yané yo mulo kudu gedigau jarénék. Terus Kang Bodos nyeritakaen Lakone Uripé hang wis dilakonai.
Kang Bodos : “ Kulo nikai sengwen tasik anyar-anyaran kaléh tiang istri kulo soro’”
Murid takon : “Soro kepundei Kang”
Kang Bodos : “ Nggéh soro temenanan niko’ , saking soroné urip kulo’ dulur kulo dèwèk nikau mboten ènten hang ajeng teng kulo’, ojo maning nyokani tedanan teng kulo’ jaré basanané; “ tenong-ténongo érég kemureb, ngomong-ngomongo’ ngelirik hing arep”.
Muridé takon kambi rodo’ héran : “ Indané sampék kados mekoten Kang ?”
Kang Bodos : “ Masa-alaah ndiko nikau, kari mboten percados teng kulo’ ”; “ Sampéan tangledaken mpun teng rabin kulo’ “
Muridé : “ Moso mekoten Kang .... yo kari kebyangeten temenan dèrèk ndiko nikau padahal kan niku dèrèk ndiko dèwèk; mandanéyo kadung tiyang lintau yooh Kang? Aju kepundai”;”Sebab kepundiyo mawon hang aran dulur; èlè’o tanpo rupo ibaraté. Hang aran dulur yo tetep dulur, ojo sampék kulo sampéan medotaken seduluran. Jaré hang biso ngomong megotaken suduluran biso ngurangi rijekei.... mekoten tah Kang? “.
Kang Bodos nerusaken ceritanék : “ Yo leres nikau “ ; “ ..... Naming sedoyo niku wau asalé sumber kesalahan dugi kulo dèwèk nikai”.
Murid : “ Leh ndiko nikau .... salah ndiko dèwèk kepundi héh ceritanèk kulo kok dadi tambyah penasaran, padahal sampéan sak nikai saget kulo arani tiyang hang adem ayem mboten enten masalah hang mboten saget sampéan adepai. Sedoyo murid sampéyan dugi Indonesia pucuk wetan sampèk pucuk kulon. Dèrèng hang dugi luar negerei mung kari telpon masalah bèrès mekoten yoroh ? ”
Kang Bodos: “ Mekèten .... “ . kang Bodos ambi rokokan nerusaken ceritanék : “ Sak jané Bapak Emak kulo niku ninggali warisan teng kulo lan dérék kulo niku cukup; Umpomo dienggo urip sak beneré mawon, kulo lan rabin kulo’ nikau cukup, malah-malah saget lebih” ; “ tapi kulo saat nikau kurang nyukuri nopo hang dadi paringané Pengéran”(Gusti Allah).
Murid : “ Mboten nyukuri kepundei séh Kang ” ?
Kang Bodos : “ tasik anak kulo’ buru laér kulo’ niku demen maén “ ; yo kertau , geluthuk, èrèk-èrèk .... buntutan sampék entèk-entèkan warisané dugi Bapak lan Emak kulo’ malah sawahé embok kulo yo katut kulo sadék, yoro empun wéh ? hèh hèh hèh ” Kang Bodos ambi gemuyau; “ Mulai nikau lah kulo sadar éling dawuhé Gusti hang akaryo jagat “ sak temenè Gusti Allah iku hing bakal ngerubyah nasibe menungso kadung menungso iku mau hing gelem ngerubyah déwék” ; ” kadung gedigai terus kelendai tah anak lan rabinisun “ ; “ kulo mulai medamel sak benerék, ésuk sampék bedug kadang sampék sorèn nggolèt pangan turut pesésér ngukuri segoro’ (mancing) kadang angsal kadang mbotaen, nggih dugi angsal kulo mancing nikau hang kulo enggè nedo’ saben dino’ kaléh anak lan rabin kulo’ mekoten terus sampék anak kulo hang nomer tigo laér ” ; “ Embenginék kulo’ pados ilmu nggé sanguné tuwèk, kulo megurau teng Bapak Mertuwan kulo dèwèk, teng poro Kiai, teng sesepuh pundi mawon kulo cecep ilmunék. Naming kulo belajar teng alam yo sering kulo lampahi, alas lan guwo’ pundi mawon sampék teng alas Purwo yoro empun ? nggih kulo lampahi “
Murid : “ Sampéan meguru teng Kiai lan teng alam kepundi nikau Kang ?”
Kang Bodos disambi rokokan maléh nerusaken ceritanék ambi gemuyau meledèk katon untunék hang magéh wotoh dadiyo umuré wis lebéh sewidak loro tahun : “ mekètan yah tiyang gesang ring alam ndonyo nikau ibaraté mung mampir ngombék “ ; “ orép teng ndonyo nikau mboten dangau, mung sedilut mboten ènten umuré sampék sewu tahun, padahal orip hang sak beneré nikau nggih orip sak sampuné pejah nggih tah ? “ ; “ dados hang kulo suwun sagetho orip hang sampurno wonten ndonya lan akhérat menké “ ; “ nggih nikupun hang kulo padosei nopo ten pak Kiai nopo teng alam “
Murid : “ yo enggéh Kang “
Kang Bodos : “ Kulo nikei asliné yo kepéngén sogéh nikau, sinten séh tiyangé hang mboten kepéngén sogéh ? sedoyo tiyang akèh-akèhé yo kpéngén sogéh yoro enggéh ? , naming kulo nyalah dalan kulo’, yo nopo’ umyah sawah warisan mpun èntaen sangking kepinginé tambyah sogéh dienggo maén ( diudokka’en ) “ ; “ warisan mboten tambyah akèh malah tambyah entèk-entèkan héh héh héh” Kang Bodos ambi gemuyu maning.
Murid : “ Slaminé sampéan megurau teng pak Kiai, teng alam lan maksudé ungelé sampéan ... Wong orip ring ndonyo tan keno kinoyo ngopo nikau kepundai ? “
Kang Bodos : “ Mekètaen ... sogéh pangkat derajaté, sehat larané, rjekiné, orép lan matiné menungso nikau hang nggadah pakem mung Gusti Allah; Kulo lan sampéan nikei mung saget ngelampahi nopo kang dadi perintah lan nebihi larangané Gusti Allah” ; “ methenthengo kang kepundei mawon mpun sampéan medamel, sampéan nggolet tombo, nggolet pangkat derajat, tetep kulo sampean kudu tunduk patuh nopo kang dados pakem utowo takdire Gusti Allah” ; “ wajibé kulo sampéan ikhtiyar syaréat lan tawakkal”
Murid : “ sniki sampéan mpun saget istilahé niku murid sampéan hang nggadahi masalah saget maringi pencerahan pepadangé atei niku kepundai Kang ? “
Kang Bodos : “ Kulo nggadah Guru Kiai linuwéh hang maringi snépo teng kulo’ ... “Mbyah kadung sampéan melebu Swargo ojo kiyambekan Mbah, hing enak dèwèkan melebau suwargo nikau, dadiyo kulo yo Sampéan ejak mbyah melebu Suwargo’. Wénaak byareng-byareng melebu Suwargo nikau Mbyah “ Kang Bodos niroks’en omongané Gurunék ; “ Molai niku pun kulo nikei purun mbokak babagan ilmu tuwèk ngantos sak niki-bikai “
Murid : “ masalah nopo mawon “
Kang Bodos : “ Nggih macem-macem masalah contoné masalah ilmu tuwèk yoniku Iman Islam lan Ihlas hang sak beneré “ ; “( pengobatan, pengasihan, kepangkatan, lan kathah maceme masalah ) “ ; “ kirangan nggih sintaen hang nduduai padahal geriyan kulo nyelempit ngetaen nikei yah, tapi ènten mawon hang dugei ngerikei “ ; “ Sedoyo nikau Gusti Allah hang nggadah pakem lan ngersa’aken “ ; “ kulo nikei mung terimo ngelampai lan kulo mboten ènten pamrih nopo-nopok “ ; “ umpomo kulo poron tahun embèn Hajian tahun 1434 kulo dijak hajei, padahal mpun dibetakka’en artho sak tumpuk mbuktekka’en kiyambeké sukses warungé, niku tiyang Papua ngriko’ “ ; “ mung liwat HP kulo saranaken ngarepan warung supados ditanduri tebau cemeng... Alhamdulillah diparingi garus warungék “ : “ naming kulo mboten purun... Tiyang haji niku kan lamun kuwoso’ ngoten tah ? “ . Kiro-kiro pirang dino kepungkur ono penelpon teko Jakarta nuwun solusi, rabine niku meteng nopo penyakit ? kang Bodos namung nyuwun supados maos Surat An Nas ping sepoloh angger mari sembayang limang waktau, lan dikongkon ngombék banyu kelopo hang wis kéréng. Let pirang dino oléh kabyar teko Jakarta jaré ceritane penyakité hang nempel ring rahimé wis ilang waras mari sanking kersané Allah Swt. Malah-malah wong Jakarta nikau ambi keluargané arep dugei ngerikei mung kanggo silaturrahmi lan kesuwun saking syukure maring Allah Swt jaré Kang Bodos.
Murid : “ nggih mpun dangau Kang, mpun méh jam kaleh welas sak dèrèngé wangsul kulo nggih sampean paringi sangau ( ilmu )
Kang Bodos : “ Nggih nikai sampéan tolis ...” Kelimah nikau dilakoni dalu tengah wengai sak sampune sholat tahajud . terus dzikir lan kelimah hang sampean tolis niku wau diwoco terus meneng kaléh ngilangaken roso kepinginan kedonyan, tan keno kesusu ngumbar howo nafsu. Insya Allah Gusti hang moho Agung maringi pituduh hang biso dienggo ngelakoni orip hang sak beneré lan weruh dalané moléh madep Gusti Allah Swt.
Murid : “ Nggih mpun Kang sepuntené lan pendongané mawon “ ; “ Wassalaamu ‘ alaikum warohmatullohi wabarokaatuh “
Kang Bodos : “Wa’alaikum salaam Warohmatullahi Wabarokaatuh “
Serto murid iku mau moléh, hun magéh ring kono keloronan ambi Kang Bodos hang magéh nerusaken ceritoné. Uliyé ngangsu kaweruh merono-merono’ ; sakat uliyé urép soro keloroloro, endi Kiai hang linuwéh diparanei, endi alas lan guwo hang jaré angker yané paranei, dilungguwei ( kholwat ) ; Sangking kepinginé nduwé kaweruh hang luhur, sangking kepinginé weruh sejatiné orép hang sak benerék. Lan sangking kepinginé selamet ring ndonyo lan akherat. “Umpomo angsal rejekei yo rejeki hang berkah dienggo sangu ibadah, ojo sampék rejeki katah tapi mboten berkah. Artiné rejekei niku wau ojo sampék dados alangané kulo sampéan madep teng ngersané Gusti Allah Hang Moho Agung” gedigu ceritané ( Lakoné Wong Orép ) hang magéh dilakoni Kang Bodos.
Hing keroso wés jam hiji bengei, hun gesah ambi Kang Bodos, rasané koyo mung sedilut, paran kang hun rasakka’en orép kang hun lakonei koyo-koyo magéh adoh. Durung gadug kang aran orép sak beneré orép, magéh nggerongsang hing karuwan. Sedurungé pamitan hun njaluk nyang Kang Bodos supoyo mulang muruki isun supoyo weruh Lakoné Wong Orép kang sak beneré. Wurukané Kang Bodos antarané ring ngisor ikei:
1. “ Bejo bejané wong kang lali luwéh bejo wong kang éléng lan waspodho ( RM Ronggowarsito ) artosé kulo sampéan niku kudu ati-ati orép teng ndonyo, sebab kathah sanget alangan lan ma’siat kang saget ngalangi atiné kulo sampéan marek dumateng ngersané Gusti Allah kang Moho Kuwoso”
2. “ Sak empuné sampéan sholat tahajud dalu tengah wengei mantun maoco syahadat istighfar sholawat lan liyoliyané sampéan maos nikei ...... ( sepurané kang kathah mboten tolés teng cerito nikei kanggé ngindari khilafiah ) “ terus sampéan meneng pun lan kudu ihlas ngedohono howo napsau. Insya Allah kirangaen ngkapan ? Sampéan badé angsal hidayah saking Gusti Allah. Lakoné Orép sampéan niku mengké diduduwaken”
Wulangané Kang Bodos buru marei kiro-kiro jam setengah loro bengei hun terus pamitan “wassalaamu’alaikum warohmatullahi wabarokaatuh” Kang Bodos nyalami isun ambi jawab salam “wa’alaikum warohmatullahi wabarokaatuh” ; “ ngatos-athos pak lan kesuwun rawuh sampéan ” . nggih podho-podho Kang Bodos kulo nggih kesuwun.
Banyuwangi Ditolés : 7 Rejeb 1434 H / 17 Mei 2013 M
adul charli assonggoni

KESENIAN DAN ADAT OSING BANYUWANGI

Adat Penganten Using Ring Kemiren




Banyuwangi duwe adat penganten dhewek. Adat iku tinggalane mbah buyut bengen kang diuri-uri sampek saiki. Adat penganten Banyuwangi iku beda ambi adat-adat penganten teka dhaerah liya.

Kadhung ditakoni kapan adat Penganten Banyuwangi kawit ana, njawabe rada angel. Polahe kudu ana penelitian ilmiah kang keneng dipercaya lan diterima secara akademis. Naming kadhung diteliti entheng-enthengan kelawan takon nyang para sepuh, ana jawaban kang keneng dienggo gandholan lan penjelasane para sepuh kaya kang diterangaken ring ngisor iki. Dadi tulisan iki sumbere teka ceritane para sepuh, terus teka pengalaman, utamane pengalaman penulis kumpul ambi dulur-dulur Kemiren lan tulisan-tulisan soal penganten Using sedurunge.

Pengantene wong Using iku biyasahe paese mung sepisan, yaiku nalika arep surup baen. Tata rias penganten wadon lan penganten lanang ana adate kang wis maton.Dene tata rias utawa paes penganten wadon iku ana telung perkara, kaya kang diterangaken ring isor iki, yaiku:




1. Tata rias rai utawa wajah.

Tata rias rai utawa wajah yaiku maesi sakat teka nggelung, nguris, lan masang lotho/medhaki. Dene tata rias rai iku ana papat maceme yaiku: nganggo lotho, nganggo jamang, nganggo anting-anting lan nganggo tasmak kadhung perlu.
Lotho kadhung jaman bengen digawe teka godhong katu hang dicampur ambi kunir. Sedheng kunire iku baen kudu pecake hang dienggo ngethok tali puser. Kadhung saiki hang aran lotho iku wis uwah-uwahan kabeh antarane bahan lan modhele. Saiki lotho digawe teka kain beludru kelire cemeng. Modhele pesagi papat dawane 5 cm diendoni monte cilik-cilik, dietap kaya kembeng lung-lungan lan disisipi prada. Ring pajune diweni tali kiwa tengen, masange ditalekaken memburi liwat ndhuwure kuping. Gunane nganggo lotho iku mung supaya penganten wadon bener-bener taat lan tuhu nong wong tuweke.
Jamangan yaiku digawe teka kain beludru kelire cemeng, ditirus utawa dipotong kaya ulan sabit. Kain mau aju diendoni monte pisan kang kelire kuning emas lan abang. Carane nganggo, sakwise lotho dipasang buru jamangan dipasang, kaya dene masang lotho uga diuweni tali kiwa tengene. Gunane jamangan kanggo nambahi supaya penganten wadon katon lebih ayu maning.
Anting-anting hang dienggo penganten Using, digawe teka emas naming uga ana kang teka suwasa. Kari ndeleng kemampuane uwonge baen.
Kang sing kari, penganten Using biyasahe nganggo tasmak. Kelire terserah si tukang paes.

2. Tata rias gelungan utawa sanggul.
Gelungan kang dienggo penganten Using diarane gelungan ronce. Bengen, gelungan iku langsung nganggo rambute dhewek. Saiki akeh-akehe nganggo uncal utawa cemara (rambut palsu). Carane nggawe rambut mau dipinti sulung terus dietap bunder gelungan kang didelehe kembang sundel, kembang wangsa, kembang goyang, gini ringgit, sekar pakis lan oncer-oncer. Kabeh mau nduweni maksud lan tujuwan yaiku penganten wadon gena katon ayu lan nduweni arti penganten wadon kudu tuhu lan bekti nong kang lanang, wong tuweke lan nong agamane.

3. Tata rias kelambi utawa busana.
Tata rias kelambi ana petang bagean yaiku busana gulu kaya dene kalung, busana awak utawa badan kaya dene sarung, lungsuran, stagen utawa sabuk, kutang, selendhang, kebayak dawa, peniti ringgit emas lan korset.
Sarung utawa tapih kadhung penganten Using benge nganggo tapih sutra Bugis lan mesti motipe latar abang kothak-kothak.
Lungsuran utawa kain pecak uga dienggo ring penganten Using. Sedurunge nganggo tapih, penganten wadon dienggoni lungsuran utawa tapih hang wis luwas pecake emake. Kang artine supaya panganten wadon mau tetep enget nong emake.
Sabuk utawa astagen nganggone kaya umume yaiku sawise tapihan buru nganggo sabuk utawa stagen.
Selendhange, biyasahe bengen nganggo kain cap hero kelire abang dawane 2 meter werane 40 cm. selanadhang iki kanggone dienggo hiasan baen. Cara nganggone, tengeh-tengehe selendhang diselempitaken ring sabuk, terus pucuke selendhang digeningaken ngelewer ring nduwure pukang kiwa tengen.
Kebayake penganten Using bengen nganggo kebayak dawa nalika surup. Kebayak mau digawe taka kain beludru kelire cemeng. Ring pinggirane disulami bolak emas lan monte. Motip sulamane umume motip lunglungan. Dene sulamane hang ana ring pucuke kabayak biyasahe gambare kembang. Kebayak mau nganggo kuthu baru. Kebayak modhel gedigi iki dienggo ambi putrine raja. Dadi karepe makene kaya anake raja.
Korsete penganten Using digawe teka kembang mawar lan kembang asparaga dipasang ring dhadha.
Busana tangan:
Busana tangan ana telung bagean yaiku: kelat bahu, gelang lan ali-ali. Kelat bahu bahane teka akulit dibungkus ambi kain beludru kelire cemeng disulami ambi bolak emas dipasang ring lengen kiwa lan tengen. Gelang biyasahe teka emas, motipe tebu sekeret. Ali-ali teka emas dienggo kaya biyasahe wong nganggo ali-ali.
Busana sikil:
Sandhal motip lan bahane terserah paran duwene utawa dipantes ambi kelire kelambine.

Dene tata rias penganten lanang kaya penjelasan ngisor iki:


1. Tata rias rai/wajah
Magih kaya penganten wadon, sedurunge dipaesi penganten lanang dibuang sulung rambut bajange. Sakwise iku buru diwedhaki atal supaya katon mencorong. Samarine iku alis lan berengos kadhung duwe dikandeli ambi nganggo patelut, lan lambene dipolesi lipen, terus dienggoni tasmak.

2. Tata rias endhas
Kadhung penganten lanang kanggone wong Using sing kakehen macem-macem. Mung cukup nganggo blangkon modhel Solo naming sing nganggo mondholan mburi. Ring pinggire, ring ndhuwure kupinge diselempiti kembang sundel.



3. Tata rias kelambi utawa busana
Tata busana penganten lanang Using meh padha ambi penganten wadon, naming ana bidane. Dene peragate antarane: celana, lembaran utawa sarung, selendhang, kelambi, selempang, sabuk, keris lan bros utawa kursase.
Celanane penganten lanang Using biyasahe bengen nganggo beludru kang kelire cemeng lan polos sing nganggo sulaman paran-paran.
Lembaran utawa sarung kang dienggo parang barong motipe liris. Nganggone sawise nganggo celana, disarungaken kaya dene nganggo sarung mung baen pucuke tiba nong ngarep karo, terus ditekuk diendoni epek.
Selendhang kang dienggo padha ambi selendhange penganten wadon. Teka bahan hero, dawane rong meter lan werane 40 cm. carane nganggo ya padha ambi penganten wadon. Ngelewer kiwa lan tengene sak ndhuwure pukang.
Kelambi kang dienggo modhel biskap kelire cemeng kaine beludru. Pinggirane disulami bolak emas modhel lunglungan.
Selempange digawekaken teka kain beludru pisan lan disulami bolak emas, dawanemung sak meter werane limang senti. Nganggone kaya nganggo selempang umume, mung ring pucuke baen diendoni peniti.
Sabuk kang dienggo bahan lan modhele padha ambi selempang mau, ya disulami nganggo bolak emas motipe lunglungan.
Keris kang dienggo penganten bengen gagange diendoni selendhang cilik. Keris iku setemene ngengetaken nong panganten lanang supaya nduweni pengadeg hang kuwat kaya kuwate keris aji mau.
Korsase utawa bros bahane teka kembang mawar ambi godhong kembang asparaga, nganggone dipasang dhadha kiwa.
Penganten lanag uga nganggo kalung teka ringgit lan kembang sundel.

Peragate Penganten Kanggo Upacara Surup/Kawinan



Sadurunge ngelaksanakaken kawinan antarane calon penganten lan juru paes kudu nganakaken cecawis ragat (material) lan doa (spiritual). Bandha yaiku barang-barang kang diperlokaken nalika upacara iku. Dene cecawis doa yaiku antarane sekabehe larangan-larangan kang bisa gawe batale upacara kudu ditaati.

• Cecawise Juru Paes
Cecawis ragat yaiku nyiapaken penganggone para calon penganten lanang lan wadon. Dene cecawis doa yaiku tukang paes nyawisaken sajen utawa peras kanggo waktu maesi penganten, uga ana kang ngelakoni puwasa, supaya apik lan selamet ulihe maesi. Dene perase yaiku: gedhang raja petang lirang, beras sak kilo, gula jawa, kelapa kang wis dipacaki lan diendoni bolak lawe, kinangan komplit, kembang telon dibungkus kang diselempiti ambi picis sak cukupe kang diarani sari. Peras iku kadhung wis mari maesi digawa mulih ambi tukang paese.

• Cecawise Penganten
Rong ulan sak durunge upacara, penganten loro sing ulih menyang-menyang. Sebab nanggung kala. Limang dina sak durunge upacara, pengantenwadon dipangur utawa diasab. Ngasab iku dilaksanakaken ambi tukang pangur. Doane gedigi:
Wajah gumerem luwir gendhis, awetu kang cahya, saking gebyare waja, rema memeh wilis.
Artine:
Untune mencorong kaya mutiara, gemuyune manis kaya gula, awake katon mencorong merga teka mencoronge untu, rupa kaya dene serngenge, rambute cemeng gemilap.
Sakliyane iku pengantene dilurubi utawa diatali. Bahane: kunir, temu giring, godhong kemuning, godhong nangka hang kelire kuning kadhung bisa kang wis temebluk dhewek, godhong langsat hang temebluk dhewek, kencur lan beras. Kabeh bahan mau digerus lan diendoni banyu sithik. Nganggone dipulasaken nong awake penganten setengah diploroti supaya awedhak mau jangget lan kulite katon rijig.
Ngarepaken surup kira-kira kurang sedina, dianakaken tirakatan ambi maca lontar serat Yusup lan serat Dewi Jalehok.

Siraman Mbuwang Kena/Sangkal
Isuke kira-kira jam lima isuk calon penganten nong kali diedusi bareng. Tapi kaline kang mili. Calon penganten terus diedusi nganggo toya arum. Karepe adus iku supaya calon penganten selamet, lan rupane calon penganten bisa mencorong. Carane ngedusi, kawitane diedusi ambi dhukun penganten lan didoani sawise iku buru para dulure utawa wong tuweke calon penganten milu ngedusi. Serta wis mari adus calon penganten lanang dikongkon mbuwang utawa ngelekaken celanane, terus kang dikongkon njuwut calon penganten wadon. Kang nduweni arti supaya acalon penganten rukun kadhung umah-umah. Saliyane iku siraman iku nganggo peras utawa sajen yaiku: gedhang raja, beras sekilo, gula abang, kelapa kang diendoni bolak lawe, kinangan komplit, picis sari dibungkus kertas sak cukupe.

Peragate Penganten Nalika Arep Surup
Upacara temu manten kadhung cara Using diarani Surup. Merga ketemune penganten lanang lan wadon iku dianakaken waktu surup utawa lingsire serngenge ring kulon. Malah akeh-akehe ngarepaken magrib. Tahap-tahapane upacara surup iku yaiku: arak-arakan, sadhokan utawa disurupaken, borehan lan jejer.
Arak-arakan



Umume kadhung arep disurupaken ngarake penganten lanang lan wadon sing bareng. Penganten wadon nganteni ring pangonan surup, aju penganten lanang teka marani penganten wadon. Tapi kadhung ring Desa Kemiren bida maning. Penganten lanang lan wadon dipaesi bareng aju melaku diarak melaku nong panggonan surup kang biyasahe ring umahe penganten wadon. Waktu arak-arakan iku penganten wadon dijolang utawa ditandu. Penganten lanang nunggang jaran. Ring arak-arakan iku dikawiti ambi kesenian barong ring arep. Dene kelengkapane arak-arakan iku antarane: umbul-umbul, peras suwun, bantal kelasa (lamaran), penetep, ramesan, rantang, wanci kinangan sak isine, payung lan sak bokor banyu arum. Penjelasane kaya ngisor iki:
* Umbul-umbule nganggo cagak papahe aren, ring pucuke disisani godhong sithik diwangun kaya kepet, hang perlune dienggo gantungane jajan kaya dene kerupuk abang ijo, wajik, kucur lan sameceme jajan kang keneng ditaleni.
* Peras suwun, teka arane baen wis nduduhaken kadhung peras mau cara nggawane disuwun. Kabeh uba rampene peras diwadhahi ring irig gedhe utawa renggong digawe teka semate godhonge lirang dienam arang kaya welasah tapi cepak. Dene isine padha ambi peras-peras liyane mung baen ditambahi godhong-godhongan yaiku godhong andong, godhong kemuning, godhonge puring, godhonge kelampes, godhong suruh belang lan kembange jambe utawa mayang lan uga godhonge alang-alang apa-apa. Saliyane iku magih ditambahi takir kang isine bawang abang bawang putih lan temu cemeng.
* Dene peragat lamaran, bantal lan guling iku digulung ambi kelasa hang teka mendong utawa pandhan. Cara nggawa kudu disuwun lan hang nggawa kudu lare magih lancing. Kabeh iku bantal lan guling iku nduweni arti, gok penganten lanang lan wadon iku wis dewasa jasmani lan rohanine saenggo sagah umah-umah.
* Penetep yaiku kendhi diwadhahi ambi bokor kuningan isine banyu putih. Penetep iki nduweni arti supaya penganten sekarone ulihe umah-umah bisaa nduweni pikiran hang kening kaya keninge banyu kang ana ring njerone kendhi mau.
* Wanci iku wadhah kinang, hang komplit ambi isine pisan yaiku: suruh, enjet, gambir, jambe lan bakok sisig. Kabeh iki nduweni arti supaya penganten sekeloron bisa ngerukunaken keluwargane karo.
* Rantang meh padha ambi welasah naming bidane kadhung rantang digawe teka semate aren dienam arang-arang, cepak lan wera tinimbang welasah. Rantang iki kanggo wadhah tumpeng, akehe loro. Kelire abang lan putih komplit ambi iwake pisan. Maksude yaiku: tumpeng abang lan putih iku ngelambangaken rohe bapaj lan emak. Dikarepaken supaya penganten sekelorone tetp enget nong wong tuweke lanang wadon.
* Ramesan iku jajan cilik-cilik diwadhahi rantang kang ngelambangaken kumpule para keluwargane penganten lanang lan wadon.
Nggawane penetep, wanci, rantang lan ramesan iku didadekaken siji dikudhungi taplak hang digawe teka kari-karine encit disambung-sambung.
* Payung dienggo nalika arak-arakan. Penganten karo dipayngi supaya aja kepanasan utawa kudanan, uga nduweni arti supaya penganten karo dijaga ambi Gusti Allah .
* Toya arum iku kembang telon diwadhahi bokor diendoni banyu hang gunane dienggo borehane penganten.
* Beras kuning yaiku beras hang kelire kuning, asale teka campurane beras lan banyune kunir, diwadhahi nong bokor kang artine supaya penganten diedohi balak lan belahi.
* Jolang utawa tandhu yaiku kursi penjalin kang dibungkus ambi kain liris, ring sendhenane diendoni janur kang digawe kaya gunung-gunungan, uga diendoni selendhang kang dikeleweraken biyasahe nganggo selendhang kelire kuning.
* Jaran kang ditunggangi penganten lanang biyasahe jaran kencak aju bisa njuged kadhung ditabuhi.


Urut-urutane Arak-arakan
Paling ngarep dhewek pitik-pitikan uatawa garudha, barong, tabuhane barong, umbul-umbul, peras suwun, bantal kelasa, penetep, ramesan, wanci lan rantang. Terus ring mburine barisan iku aju penganten wadon hang dijolang lan ring mburine penganten lanang kang nunggang jaran terus ditutup ambi keluwargane penganten.

Sadhokan utawa Surup
Sawise arak-arakan gadug ring arepe umah kang dienggo panggonane surup, penganten lanang lan wadon mudhun teka jolang lan jaran nuju njero umah (biyasahe ring njero terob). Penganten lanang ngadeg ring ndhuwure kelasa pandhan madhep nong kuwadhe, penganten wadon sabalike. Dadi bisa adhep-adhepan ngidek tepis. Sawise iku dhukun penganten nyekel jempolane penganten lanang lan wadon aju ditemokaken. Dene kelasa lan tepis iku nduweni perlambang supaya penganen ring mburian mbesok sing gampang keneng pengaruh lan sing nyeleweng

Borehan
Borehan yaiku sawise penganten disurupaken, penganten wadon dikongkon ngepus sikile penganten lanang ambi toya arum. Maksude supaya penganten wadon bekti lan nurut ambi kang lanang.

Jejer ( lungguh ring kuwadhe )


Samarine acara borehan diterusaken ring acara jejer utawa lungguh ring kuwadhe. Kadhung bengen penganten loro dilungguhaken ring kuwadhe sewengi jampleng, naming kadung saiki kira-kira jam sanga penganten wis diedhunaken, kanggo nyalami para dhayoh. Jejer iku nduweni arti supaya penganten loro tetepa rukun ulihe umah-umah, dadiya sampek kaken-kaken ninen-ninen.


KUNTULAN-KUNDARAN




Ning endi baen kadhung masarakat iku ubeg kebudayane urip, mesti sing mari-mari ulihe olah kreatip paran baen kang ditampa lan dirasakaken. Kaya dene wong Banyuwangi (waca: Using) masiya jare tulisan sejarah kelebu masarakat ring pulo Jawa kang paling pungkasan melebu Islam lan paling wangkot nampa Islam, nyatane serta wis ngakoni Islam olah kreatipe ngolah kesenian kang dianggep nduduhaken tenger Islam seru dhinamise. Lan teka asil olah kreatipe iku nduduhaken ga wong Using iku sing nduweni wates-wates kang bisa nebeng kreatipitas.

Kesenian kuntulan lan kundaran keneng dienggo conto lakune olah kreatipe wong Using kang dhinamis iku. Kesenian kuntulan kang kawit-kawite mung digelar nong langgar-langgar kang tujuane muja-muji Kanjeng Nabi Muhammad, suwen-suweni sing bisa dicekeli mekar dadi kesenian kang sing mung kanggo ritual baen naming uga dadi kesenian tontonan (profan). Panggonane ngalih teka njero langgar nyang njabane langgar, yaiku nong latar, genjot, teratag, lapangan lan sepiturute. Panganggone sing sarungan maning, naming mili nurut galur rasa seneng. Semono uga jugedan, tabuhan lan sastrane. Apa mandheg gadug kono? Using. Kreatipitas terus gemulak. Nalika kuntulan wis sing diapresiasi masarakat, mecungul reinkarnasine, yaiku kundaran. Kabeh renggan senine uwah. Pengangone, tabuhane, jugedane. Uwah-uwahan kang radhikal yaiku penarine. Kadhung kuntulan kang njuged lanang, kundaran kang njuged wadon. Uwah-uwahan iki kanggo ukurane wong santri wis nyimpang teka tujuan kawite, yaiku seni ritual. Naming yaiku mau wong Using sing nduweni wates-wates kang nyancang kreatipitas.

Apuwa? Akeh jawaban kang bisa disuguhaken enggo njawab soal iku. tradhisi keraton kang sing mugen ring Banyuwangi, manggone Banyuwangi kang nong pesisir, antarane keneng bisa enggo jawaban. Maksude kerana tradhisi keraton tipis, mula wis dadi anjerahe masarakat kang gedigu wis biyasah duwe karep bebas nentokaken sikap, sing ana kang matesi nganggo aturan iki lan ika teka keraton. Bida ambi masarakat kang urip nong tradhisi keraton. Mula biyasahe akeh pranata kang kudu diugemi. Panggonan ring pesisir bida maning. Pesisir jaman bengen iku panggonane ubeg penguripan lan pusere lakune budaya. Nong kono kumpul lan teka macem-macem kelire bangsa lan etnis. Mula wong Using (waca: Blambangan) wis biyasah nyawang, nampa lan ngerasa akeh macem kelire wong kang bida-bida. Ana kang gedigi ana kang gedigu. Kahanan iku nggawe sugihe lan werane gayuh pikire wong Using. Kerana wis laku sejarahe wong Using kang gedigu, mula keneng dipahami kadhung kesenian kang diasilaken ya nduduhaken sipat kreatip kang bebas.

Apuwa diarani Kuntulan?


Ana kang ngomong diarani kuntulan kerana kesenian iki kawit-kawitane kostume sarwa putih kaya manuk kuntul. Manuk kuntul dhewek keneng dienggo tuladha. Yaiku manuk kang dhemen seduluran, merana-merene miber bareng jakakehan, rukun. Sing tumon ana manuk kuntul miber dhewekan. Mula iku pantesane baen dipilih manuk kuntul dudu banyak kang uga wulune putih.

Ana maning kang ngomong, kuntulan iku asale teka ucap basa Arab “kuntulail” kang artine “anane wayah bengi”. Para santri kala iku mula maca berjanji biyasahe wayah bengi.

Budayawan Akhudiat kang wong asli Rogojampi nguweni pengerten kang lebih jeru. Hadrah kuntulan kang jugedane ambi lungguh lan sedhengkul kaya tari saman teka Sumatra, asal muasale teka amalan sama’, yaiku konser tabuhan sesembahan nyang Pengeran kang ana dikire lan jugedane, lan tradhisi maca puisi wong-wong sufi. Penganggo kang sarwa putih ngengetaken kain lawon buntele wong mati lan njegoge ruh menungsa mbesuk nalika girang ngadhep nyang Pengerane.

Sejarahe Kuntulan



Sejarahe kesenian kuntulan utawa hadrah kuntul sing bisa diedohaken ambi sejarah nyebare Islam ring Banyuwangi. Polahe keneng ditelusur dideleng teka kang diwaca ga kesenian iki asale teka hadrah berjanji ning langgar lan pesantren. Arane hadrah selawat. Kadhung penganggep iki bener, keneng dipastekaken kesenian iki ana serta agama Islam diterima wong Banyuwangi, yaiku sakmarine abad 18. Pastine kapan, sing ana cathetan kang kuwat. Naming nurut kasaksiane para sepuh taun 1940-an kesenian iki wis ana. Apa sedurung taun-taun iku wis ana? Tulisan iki sing bisa njawab bab iku. Kudu ana penelitian kang temenanan.

Taun 1955 mecungul rame ring kecamatan Rogojampi lan Kabat kaya ring desa Bodean, Tambong, Kawang, Pendarungan, Pengantigan lan liya-liyane kesenian terusane hadrah kang aran kuntulan. Nganggo 8 sampek 10 terbang, jidhor 2 gedhe lan cilik. Gendhingane lagu-lagu kasidah, lagu-lagu dhaerah lan lagu-lagu nasional wewarah perjuangan lan pembangunan. Kayata lagu “tamba ati”, “garuda Pancasila”, “perjuangan 45”. Kang nembang salah sijne rodate (wong kang njuged) ambi njuged. Jugedane kaya wong pencak, gancang lan bareng ngetutaken tabuhan terbang. Antarane kang njuged lan kang nabuh adhep-adhepan. Rodate lanang kabeh.

Sakliyane tembang uga ana ucap-ucap kaya komandone tentara yaiku “beri salam!”, “hormat satu kali”, “hormat dua kali!”, tembak satu kali, dhor!”, “tembak dua kali, dhor dhor”.

Kostume sarwa putih. Kelambi lengen dawa, celana, selonthong tangan lan kasut, kabeh putih. Kawitane nganggo kethu cemeng kang direngga pengiti. Seteruse diuwah dadi kethu putih lincip kaya pecine pejuang 45, pucuke lincip direngga iwir-iwir. Mari iku seteruse ana kang nganggo rompi diendoni monte. Nganggo dhasi kupu-kupu, terus ring pundhake ana kaya tandha pangkate prajurit lan selempang kelir emas.

Pungsine seni kuntulan kala iku sakliyane kanggo puji-pujian uga kanggo hiburan tontonan. Diundang ambi wong repot duwe gawe. Seteruse pungsine mekar uga dienggo ngarak penganten.

Serta kesenian kuntulan iki kesuwur lan akeh, seteruse kerep ditampilaken rong grup sak panggonan kaya angklung caruk. Gelaran anyar terus kejuluk “kesenian hadrah caruk”



Kuntulan Wadon



Kesenian kuntulan kang rodate lanang suwen-suwene sing pati payu, jarang kang naggap. Akeh grup kang mati. Kang magih urip ambekane senen-kemis. Siji-sijine grup kang magih urip ring desa Bodean kecamatan Kabat.

Ndeleng kahanan gedigi, taun 1976 Sumitro Hadi kang biyasah diceluk Pak Mitrok ngedegaken kuntulan nganggo garapan anyar kang rodate lare-lare wadon. Kostume lan jugedan rodate uga diuwah. Naming tabuhane magih tetep kaya kuntulan sedurunge. Kerana rodate wadon, garapan anyar iki diarani kuntulan wadon. Taun 1977 kuntulan wadon iki dipilokaken pestipal tingkat propinsi lan menang.

Naming olah kreatipe Pak Mitrok iki durung pati ditampa masarakat. Sing ana grup-grup liyane kang niru. Kuntulan wadon iki mung diundang ring acara-acara dines kabupaten. Antarane kuntulan wadon ambi kuntulan lawas (rodat lanang) urip bareng tanpa ngalahaken salah sijine. Malah tau ana upaya tampil kombinasi nganggo rodat lanang lan wadon. Naming upaya nyacak-nyacak iki uga hing diapresiasi masarakat.

Kundaran



Taun 1984 seniman dhaerah kang duwe sanggar seni “Sidopeksa” ring Singojuruh yaiku Pak Sahuni nyiptakaken garapan kuntulan anyar kang diarani “kuntulan dadaran” kang dicendhekaken dadi “kundaran”. Suguhane Pak Sahuni iki didhemeni masarakat. Ring endi-endi merujuk grup kundaran. Kadhang sak desa ana rong grup utawa lebih. Nurut cathetan, kala taun 1985 kesenian kundaran iki ana 90-an grup. Saking ramene kesenian kundaran iki sampek-sampek kesenian liyane ring Banyuwangi kimples sing payu. Gandrung, janger, macaan, kabeh kimples. Jare Mbok Temu “gandrung entek wis dicucuki kuntul”. Kerana gandrung sing payu, Mbok Temu sampek ganti propesi dadi sindhene kuntulan. Kerana rame lan didhemeni masarakat, kuntulan dadaran iki uga melebu rekaman, antarane yaiku grup kuntulan “Melati Putih” desa Aliyan kecamatan Rogojampi.

Naming masiya tampilan anyar lan Pak Sahuni ngarani kesenian iki kundaran, masarakat tetep ngarani kuntulan. Hale antarane loro kesenian iku akeh bidane, masiya bongkote siji. Bidane ambi kuntulan lawas yaiku rodate kabeh wadon kostume lebih pariasi lan kreatip, jugedane sing mung jugedan kuntulan, naming wis nganggo ubah ubege jugedan gandrung. Malah kang pungkasan iki lebih akeh. Semono uga lagu lan tabuhan iringane, wis akeh ngadopsi kesenian gandrung. Sakliyane tabuhan asli kuntulan, saiki ditambah kendhang, kethuk, keluncing lan gong. Malah ahir-ahire uga ditambah tabuhan melodis, kaya suling, baolah, orgen.

Tapsir Kesenian Islam



Andrew Beatty, antropolog Inggris kang telung taun nganakaken penelitian ring Kemiren (dulur Kemiren nyeluki Pak Androk) njelasaken ga ring Banyuwangi saiki iki urip bebarengan macem-macem paham lan rasa agama kepercayaan, kaya Islam, kejawen, Hindu Jawa kang padha ngisi lan ngiseni antarane siji lan liyane. Sing lungguh nong posisi nggolet benere dhewek lan nyalahaken liyane. Isun bener rika salah. Naming padha tuku tinuku pahame liyan, padha-padha niliki olah-olahane liyan, saengga seumpama kelir antarane siji lan liyane sing duwe bida kang terang.

Mula sing mohal nong laku budaya Banyuwangi seteruse sing mung siji identitas kesenian kang ngisi genjot. Sakliyane kesenian Islam kaya hadrah, gembrung, rengganis, kesenian liya kang nduweni jelujur ambi sejarahe Blambangan pra Islam uga bisa dideleng, kaya kesenian barong, gandrung, adat seblang, kebo-keboan, pethik laut lan sepiturute. Lan para seniman mau sing duwe ganjelan ati nguled macem-macem kesenian mau dadi siji ndadekaken kesenian anyar kang kelire campuran.

Kesenian kundaran salah sijine conto penomena ndhuwur. Nalika kesenian hadrah nganggo syair-syair Arab kang kanggo kupinge wong Banyuwangi kurang nyawiji, mula anane kesenian kang bisa dadi wadah nyaluraken rasa dhemen nyang agama Islam lan mesisan kang bisa nyaluraken entitas seni kedhaerahan lan sembarang kang sumbere sipate lokal sing keneng diempet. Mula kesenian hadrah kang mung nduweni kelir siji yaiku kelir agama, kelir arab, umure sing dawa. Naming nalika didadekaken hadrah kuntulan, bisa ditampa ambi wong Banyuwangi, lan umure bisa dawa. Naming sepisan maning apresiasi seni sing tau mandheg. Nalika kuntulan wis sing bisa nampung rasa seni kang terus mili, ya ditinggal ambi masarakat. Buru serta uwah dadi kundaran, kang sepisan maning kelire macem-macem, ana Islame ana Usinge, ana terbange ana kendhange, masarakat girang nampa dielus lan dikudang. Gedigu terus nalika kundaran kelangan kreatipe, masarakat terus nganteni wujud kesenian kang anyar.

Masarakat sing ibuk paren jare ahli agama, apa iku wis Islami apa durung. Iku sing penting. Mahami agama kaya dene mahami penguripan sedina-dina. Sing ana rujukan tunggal. Sing ana otoritas pemahaman agama. Takeran nyurasa agama bida-bida, sing kudu padha. Mula nalika ngelakoni urip seni, kelebu seni agama, ukurane ya awake dhewek. Tapsire kesenian Islam ya tapsire nurut sakmampune dhewek. Nyatane ditampa ambi wong akeh. Penomena ramene kesenian kuntulan, nduduhaken ga otoritas tapsir agama sing manggon nong institusi utawa lembaga resmi, naming ana ring utek lan atine angger wong.

Iki kedadean paran anane ring Banyuwangi. Kesenian liyane uga gedigu. Kadhung kepingin urip ning Banyuwangi aja nganggo kelir siji. Kudu bisa nyambung paran kang disurasa masarakat. Nyatane kelire masarakat sing siji, naming macem-macem. Wong kang ngaku pemahaman agamane otentik, asli, sing ana campurane, iku ngapus. Mohal wong bisa rijig teka pengaruh liyan pengaruh lakune budaya. Mula kesenian kang ketepakan duwe watek lan kelir kang gedigi kang bisa ditampa. Dudu kesenian kang methentheng nggawa sak kelir, lan sing ngelakoni uwah-uwahan. Kadhung kang disuwun keontetikan lan sing gelem uwah, iku padha baen nerak karepe Pengeran, hukum alam, lan sejatine iku anti budaya lan sing ngakoni sejatine menungsa.


































Ater-Ater

Assalamu’alaikum Wr. Wb.

Syukur Alhamdulillah sun panjataken nong kehadirate hang maha kuasa. Kerana Rahmat lan Hidayahe, isun lan konco-konco kabeh bisa ngerjakaken lan marekaken tugas Bahasa Using iki.

Sing lali, isun ngucapaken kesuwun nyang konco-konco kabeh hang wis milu adil ngerjakaken tugas iki.

Isun lan konco-konco wis ngerjakaken tugas iki sakmaksimal mungkin. Tapi sing nutup kemungkinan kadhung magih ana kesalahan hang ana ring tugas iki. Oleh sbab iku, isun lan konco-konco njaluk tulung kanggo hang maca tugas iki aweha kritik, sumbang saran lan panemu positip. Supaya luwih apik maning wektu nggawe tugas kaya gedigi maning. Amiiiin..............



Penyusun : MAULIDIYA NJ DKK SMPN 1 GIRI (RSSN) BANYUWANGI